വൃത്തമുക്ത കവിതയെക്കുറിച്ചുള്ള സംവാദങ്ങളിൽ ആദ്യം ഉന്നയിക്കപ്പെടാറുള്ള സംശയം അതിന്റെ താളത്തെക്കുറിച്ചുള്ളതാണ്. വൃത്തമാണ് കവിതയുടെ താളത്തെ നിർണയിക്കുന്നതെങ്കിൽ, വൃത്തമില്ലാത്ത കവിതയിൽ താളവും ഇല്ലാതാകും എന്നതാണ് ഇതിനു പിന്നിലെ ലളിതമായ യുക്തി. എന്നാൽ ഈ വിലയിരുത്തൽ അസാധുവാകുന്നത് വൃത്തവും താളവും ഒരേ കാര്യമാണെന്ന് കരുതുന്ന അതിന്റെ മുൻധാരണയിലാണ്. വൃത്തവും താളവും തമ്മിൽ അടുത്ത ബന്ധമുണ്ടെങ്കിലും അവയെ ഒന്നായി കാണാനാവില്ല.വൃത്തം പ്രധാനമായും ഭാഷയുടെ ശബ്ദചലനത്തെ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ഒരു അളവുകോലിലേക്കു കൊണ്ടുവരുന്ന സംവിധാനമാണ്. മാത്രകളുടെയോ അക്ഷരങ്ങളുടെയോ മറ്റു ഛന്ദോഘടകങ്ങളുടെയോ ആവർത്തനത്തിലൂടെ ഭാഷയിൽ തിരിച്ചറിയാവുന്ന ഒരു ക്രമം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ആ ക്രമം വായനയ്ക്കും ഉച്ചാരണത്തിനും ഒരു പ്രത്യേക ചലനരൂപം നൽകുന്നു. എന്നാൽ കവിതയുടെ താളം അതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ഒരു പ്രതിഭാസം ഒരു പ്രത്യേക സംവിധാനത്തിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് അതേ സംവിധാനത്തിൽ മാത്രമേ അത് സാധ്യമാകൂ എന്ന് പറയാനാവില്ല. താളം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു മാർഗമാണ് വൃത്തം; താളത്തിന്റെ ഒരേയൊരു അടിസ്ഥാനമല്ല.
വൃത്തബദ്ധ കവിതയിൽ താളത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനക്രമം കവിതയ്ക്ക് മുമ്പേ നിലവിലുണ്ട്. കവിത എഴുതപ്പെടുന്നതിനു മുൻപുതന്നെ ഭാഷ എങ്ങനെയാണ് ചലിക്കേണ്ടത് എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു അളവുകോൽ അവിടെ സജ്ജമാണ്. വൃത്തമുക്ത കവിതയിൽ അത്തരം ഛന്ദസ്സിന്റെ അളവുകോൽ മുൻകൂട്ടി തീരുമാനിക്കപ്പെടുന്നില്ല. പക്ഷേ ഈ അഭാവം ക്രമമില്ലായ്മയല്ല. വൃത്തമുക്ത കവിതയുടെ ഭാഷ ക്രമരഹിതമല്ല; അതിന്റെ ക്രമം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതല്ല എന്നേയുള്ളൂ. കവിത പുരോഗമിക്കുന്നതിനിടയിലാണ് അത് രൂപപ്പെടുന്നത്. ആവർത്തനം, വരിമുറിക്കൽ, എൻജാംബ്മെന്റ്, വേഗത, ശബ്ദബന്ധം, വിടവ്, നിശ്ശബ്ദത, വ്യതിയാനം എന്നിവയിലൂടെ കവിതയുടെ ഭാഷ സ്വന്തം ചലനക്രമം നിർമ്മിക്കുന്നു. ഈ ക്രമം സ്ഥിരമായിരിക്കണമെന്നില്ല. അത് രൂപപ്പെടുകയും മാറുകയും തകരുകയും വീണ്ടും രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യാം.
ഇവിടെ ‘കവിതയുടെ സമയം’ എന്ന ആശയം പ്രധാനമാണ്. ഇത് കവിത വായിക്കാൻ എത്ര മിനിറ്റ് എടുക്കുന്നു എന്ന ഘടികാരസമയമല്ല. ഒരു വാക്ക് എപ്പോൾ ലഭിക്കുന്നു, ഒരു അർത്ഥം എത്രനേരം അപൂർണമായി തുടരുന്നു, ഒരു ബന്ധം എപ്പോൾ തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു, ഒരു പ്രതീക്ഷ എപ്പോൾ രൂപപ്പെടുന്നു, അത് എപ്പോൾ നിറവേറുകയോ തകരുകയോ ചെയ്യുന്നു, ഒരു മാറ്റം എപ്പോൾ സംഭവിക്കുന്നു എന്നതിലൂടെ വായനയിൽ രൂപപ്പെടുന്ന അനുഭവസമയമാണ് കവിതയുടെ സമയം.
കവിതയുടെ ഭാഷ ഒരേസമയം ഒറ്റയടിക്ക് സംഭവിക്കുന്നില്ല. വാക്കുകൾ, വരികൾ, ആവർത്തനങ്ങൾ, നിൽപ്പുകൾ, വിടവുകൾ എന്നിവയിലൂടെ അത് ക്രമബന്ധമായി വെളിപ്പെട്ടുവരുന്നു. ഒരു വാക്ക് വായിച്ചതിനുശേഷം അടുത്ത വാക്ക് വരുന്നു; ഒരു വരി അവസാനിച്ചതിനുശേഷം അടുത്ത വരി എത്തുന്നു; ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ മുമ്പുണ്ടായ ഭാഷ അടുത്തതായി വരുന്ന ഭാഷയുടെ അർത്ഥത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ കവിതയിലെ താളത്തെ കേവലം ശബ്ദത്തിന്റെ ആവർത്തനമായി മാത്രം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. ഭാഷയിലെ വിവിധ ക്രമീകരണങ്ങൾ വായനയിൽ ഒരു പ്രത്യേക സമയബന്ധം സൃഷ്ടിക്കുന്ന രീതിയായി അതിനെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഈ നിലയിൽ ഭാഷയിലെ ആവർത്തനം, തുടർച്ച, നിൽക്കൽ, ഊന്നൽ, വിടവ്, വ്യതിയാനം എന്നിവ പരസ്പരം ക്രമീകരിക്കപ്പെടുകയും അതുവഴി വായനയുടെ സമയാനുഭവം രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഘടനയാണ് കവിതയുടെ ആന്തരിക താളം. ഭാഷാപ്രവർത്തനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം അനുഭവപ്പെടുന്ന മാധ്യമമാണ് ഇവിടെ സമയം. അതുകൊണ്ട് വൃത്തമുക്ത കവിതയുടെ താളത്തെ അന്വേഷിക്കേണ്ടത് വൃത്തത്തിന്റെ അഭാവത്തിൽ എന്താണ് ശേഷിക്കുന്നത് എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെയല്ല. കവിതയുടെ ഭാഷ അതിൻ്റെ ചലനക്രമവും സമയക്രമവും എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെയാണ്.
ഈ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കവിതയിലെ വിവിധ ഘടകങ്ങൾ സാധ്യമാക്കുന്ന വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനാകും. ആവർത്തനം ഭാഷയുടെ വ്യത്യസ്ത ഘട്ടങ്ങൾ തമ്മിൽ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുകയും ഒരു ക്രമം തിരിച്ചറിയാനുള്ള സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വരിമുറിക്കൽ ഭാഷയുടെ പ്രവാഹത്തിൽ അതിരുകൾ സൃഷ്ടിച്ച് അതിനെ ഘട്ടംഘട്ടമാക്കുന്നു. എൻജാംബ്മെന്റ് ആ അതിരും വാക്യത്തിന്റെ തുടർച്ചയും തമ്മിൽ സംഘർഷം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വേഗത വായനയിൽ ശ്രദ്ധയ്ക്കും സംഭവങ്ങൾക്കും ലഭിക്കുന്ന സമയം വികസിപ്പിക്കുകയും ചുരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശബ്ദം ഭാഷയുടെ വ്യത്യസ്ത ഭാഗങ്ങൾക്കിടയിൽ കേൾവിയുടെ ബന്ധങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നു. വിടവും നിശ്ശബ്ദതയും ഒരു ഭാഷാഘട്ടത്തിൽനിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്കുള്ള മാറലിന്റെ സമയത്തെ സജീവമാക്കുന്നു. താളഭംഗം സ്ഥാപിതമായ ക്രമത്തിൽനിന്നുള്ള വ്യതിയാനത്തിലൂടെ പുതിയൊരു ചലനക്രമം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇവയുടെ പ്രവർത്തനം ഒടുവിൽ അർത്ഥം വായനക്കാർക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്ന രീതിയെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു.
ആവർത്തനത്തിന്റെ താളപരമായ പ്രാധാന്യം ഒരേ വാക്കോ വരിയോ വീണ്ടും വരുന്നതിൽ മാത്രമല്ല. ഒരു വാക്ക് ആദ്യമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമ്പോൾ അതൊരു ഭാഷാസംഭവമാണ്. അതേ വാക്കോ സമാനമായ ഘടനയോ പിന്നീട് തിരിച്ചുവരുമ്പോൾ മുമ്പുണ്ടായിരുന്നതിന്റെ ഓർമ്മ അതിൽ സജീവമാകുന്നു. അങ്ങനെ വ്യത്യസ്ത സമയങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട ഭാഷാഭാഗങ്ങൾ തമ്മിൽ ഒരു ബന്ധം രൂപപ്പെടുന്നു. ഒരേ വാക്ക്, ഒരേ വാക്യഘടന, സമാനമായ വരിനിർമ്മിതി, ഒരു പ്രത്യേക ദൃശ്യം, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു ശബ്ദസ്വഭാവം വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമ്പോൾ അവയ്ക്കിടയിലെ സാമ്യം വായനയിൽ തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു. ഈ തിരിച്ചറിവാണ് ഒരു ക്രമത്തിന്റെ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.
അതിനാൽ ആവർത്തനത്തെ താളത്തിന്റെ പൂർണരൂപമായി കാണുന്നതിനുപകരം, ഒരു മാതൃക തിരിച്ചറിയാനുള്ള സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കണം. ഒരു ഘടകം തിരിച്ചുവരുമ്പോൾ അതിന്റെ മുൻസാന്നിധ്യം വായനയിൽ സജീവമാകുന്നു. സമാനമായ ഘടന വീണ്ടും വരുമ്പോൾ അവയ്ക്കിടയിലെ ബന്ധം കൂടുതൽ വ്യക്തമായിത്തീരുന്നു. ഈ ബന്ധം ഒരു മാതൃകയായി തിരിച്ചറിയപ്പെടാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ അടുത്തതായി എന്ത് സംഭവിക്കാമെന്നതിനെക്കുറിച്ച് വായനയിൽ ഒരു പ്രതീക്ഷയും രൂപപ്പെടാം. എന്നാൽ എല്ലാ ആവർത്തനങ്ങളും ഒരേ രീതിയിൽ പ്രവർത്തിക്കണമെന്നില്ല. ചിലത് ഊന്നൽ നൽകാം, ചിലത് അർത്ഥബന്ധം ശക്തമാക്കാം, ചിലത് വായനയിൽ ഒരു ചലനക്രമം സ്ഥാപിക്കാം. അതിനാൽ ആവർത്തനത്തിന്റെ താളപരമായ പ്രാധാന്യം തിരിച്ചുവരുന്ന ഘടകങ്ങൾ തമ്മിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ബന്ധത്തിലാണ്.
ഈ പ്രക്രിയയെ ഒരു ലളിതമായ ഉദാഹരണത്തിലൂടെ നോക്കാം:
വാതിൽ തുറന്നു.
വഴി തുടങ്ങി.
നഗരം പിന്നിലായി.
വെളിച്ചം മാഞ്ഞു.
ഇവിടെ ഒരേ വാക്കോ ഒരേ വാക്യമോ ആവർത്തിക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ ഓരോ വരിയും ഒരു സംഭവത്തെ മുന്നോട്ടു നീക്കുന്ന സമാനമായ ചലനരീതി പിന്തുടരുന്നു. ആദ്യവരി ഒരു മാറ്റത്തിന്റെ തുടക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രണ്ടാമത്തെ വരിയിൽ മറ്റൊരു സംഭവം സമാനമായ ലളിതമായ ഘടനയിൽ വരുമ്പോൾ ആദ്യവരിയുടെ ചലനം വായനയിൽ തുടരുന്നു. മൂന്നാമത്തെയും നാലാമത്തെയും വരികളിലൂടെ ഈ സാമ്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി ഒരു മാതൃകയായി അനുഭവപ്പെടാൻ തുടങ്ങുന്നു. അതുവഴി കവിത ഇതേ ദിശയിൽ തുടർന്നും മുന്നോട്ടുപോകുമെന്ന ഒരു പ്രതീക്ഷ രൂപപ്പെടുന്നു.
തുടർന്ന്,
അവൻ നിന്നു.
എന്നൊരു വരി വരുമ്പോൾ, അതിന്റെ പ്രാധാന്യം അത് കൈമാറുന്ന വിവരത്തിൽ മാത്രമല്ല. മുമ്പത്തെ വരികളിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന മുന്നോട്ടുള്ള ചലനക്രമത്തിൽ നിന്നുള്ള വ്യതിയാനമായാണ് അത് അനുഭവപ്പെടുന്നത്. ആദ്യ നാല് വരികൾ വായനയെ തുടർച്ചയായ മാറ്റങ്ങളിലൂടെയും മുന്നോട്ടുപോക്കിലൂടെയും സഞ്ചരിപ്പിച്ചിരുന്നു. ‘അവൻ നിന്നു’ എന്ന വരി ആ ചലനത്തെ പെട്ടെന്ന് നിശ്ചലമാക്കുന്നു. അതിനാൽ വായനക്കാരൻ ഇപ്പോഴുള്ള നിശ്ചലതയെ അനുഭവിക്കുന്നത് അതിനു മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന ചലനത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ്.
ഇവിടെ ആവർത്തനം വാക്കിന്റെ തലത്തിൽ മാത്രമല്ല, ഭാഷാപരമായ ചലനത്തിന്റെ ഘടനയിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഒരേ വാക്ക് വീണ്ടും വരണമെന്നില്ല. സമാനമായ വാക്യരൂപമോ, ക്രിയാഘടനയോ, ദൃശ്യവിന്യാസമോ, ശബ്ദബന്ധമോ തിരിച്ചുവരുമ്പോഴും ഒരു മാതൃക രൂപപ്പെടാം. അതുകൊണ്ട് കവിതയിലെ ആവർത്തനം യാന്ത്രികമായ പുനരാവർത്തനമല്ല. മുമ്പുണ്ടായ ഭാഷയെ ഇപ്പോഴത്തെ ഭാഷയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും, ആ ബന്ധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മുന്നോട്ടുള്ള വായനയ്ക്ക് ഒരു സാധ്യതാപരമായ ദിശ നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയാണ് ആവർത്തനം.
ഒരു ആവർത്തനമാതൃക സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടശേഷം അതിൽനിന്നുള്ള ചെറിയ വ്യതിയാനം പോലും ശ്രദ്ധേയമാകാം. കാരണം മാറ്റം അനുഭവപ്പെടുന്നത് പുതിയ ഘടകം കൊണ്ടുമാത്രമല്ല; അതിന് മുമ്പ് രൂപപ്പെട്ട മാതൃകയുമായുള്ള വ്യത്യാസം കൊണ്ടുമാണ്. അതുകൊണ്ട് ആവർത്തനവും വ്യതിയാനവും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്ന താളഘടകങ്ങളാണ്. ആവർത്തനം ഒരു ക്രമത്തെ തിരിച്ചറിയാവുന്നതാക്കുന്നു. ആ ക്രമത്തിൽനിന്നുള്ള വ്യതിയാനം അതിന്റെ ചലനത്തെ മാറ്റുന്നു.
വരിമുറിക്കലിന്റെ പ്രവർത്തനം ഇതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. ഒരു വാക്യത്തെ പല വരികളായി വിഭജിക്കുമ്പോൾ കവിത നിർണ്ണയിക്കുന്നത് പേജിലെ ദൃശ്യവിന്യാസത്തെ മാത്രമല്ല. ഭാഷയുടെ പുരോഗതിയിൽ അതിരുകളും ഘട്ടങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. ഒരു വാക്യത്തിന് വ്യാകരണപരമായ തുടർച്ചയുണ്ട്; വരിക്ക് അതിന്റെ സ്വന്തം അതിരുമുണ്ട്. ഇവ രണ്ടും ഒരേ സ്ഥാനത്ത് അവസാനിക്കണമെന്നില്ല. അവ യോജിക്കുന്നിടത്ത് വ്യാകരണപരമായ പൂർത്തീകരണവും വരിയുടെ അതിരും ഒന്നിക്കുന്നു. അവ വേറിട്ടുനിൽക്കുന്നിടത്ത് ഭാഷയുടെ പുരോഗതി മറ്റൊരു രീതിയിൽ അനുഭവപ്പെടുന്നു.
വരിമുറിക്കലിന്റെ പ്രധാന പ്രവർത്തനം അർത്ഥത്തിന്റെ വെളിപ്പെടലിനെ ഘട്ടംഘട്ടമാക്കുക എന്നതാണ്. ഒരു ഭാഷാഭാഗം ഒരു വരിയുടെ അതിരിൽ എത്തുമ്പോൾ വായനയിൽ ഒരു താൽക്കാലിക ഘട്ടം രൂപപ്പെടുന്നു. അടുത്ത വരി എത്തുമ്പോൾ മുമ്പത്തെ ഭാഷാഭാഗം കൂടുതൽ വികസിച്ച ബന്ധത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെടാം. അതുകൊണ്ട് വരിമുറിക്കൽ എല്ലായ്പ്പോഴും അർത്ഥത്തെ അപൂർണമാക്കണമെന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ അത് ഒരു അർത്ഥഘട്ടം പൂർത്തിയാക്കാം; ചിലപ്പോൾ അടുത്ത ഘട്ടത്തിലേക്ക് കടക്കാനുള്ള അതിരായി പ്രവർത്തിക്കാം. നിർണായകമായ കാര്യം ഭാഷ എവിടെയാണ് ഘട്ടം മാറ്റുന്നത് എന്നതാണ്.
ഉദാഹരണത്തിന്,
അവൾ ജനലരികിൽ നിന്നു
പുറത്തെ ഇരുട്ട് നോക്കി.
ആദ്യവരി ഒരു ദൃശ്യഘട്ടം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ‘അവൾ ജനലരികിൽ നിന്നു’ എന്ന ഭാഷാഭാഗം വായനയിൽ താൽക്കാലികമായി സ്വതന്ത്രമായ ഒരു അവസ്ഥയായി നിലകൊള്ളുന്നു. അടുത്ത വരി എത്തിയശേഷമാണ് ആ നിൽപ്പിന്റെ ദിശയും പ്രവർത്തനവും കൂടുതൽ വ്യക്തമാകുന്നത്. അവൾ എന്താണ് ചെയ്യുന്നത് എന്ന ചോദ്യത്തിന് ‘പുറത്തെ ഇരുട്ട് നോക്കി’ എന്ന രണ്ടാംവരി മറുപടി നൽകുന്നു. ഇവിടെ വരിമുറിക്കൽ ഭാഷയെ രണ്ടു ഘട്ടങ്ങളായി വിതരണം ചെയ്യുന്നു. വായനക്കാരന് മുഴുവൻ വിവരവും ഒരേസമയം ലഭിക്കുന്നില്ല; അത് ക്രമാനുഗതമായി വികസിക്കുന്നു.
എന്നാൽ ഈ ഉദാഹരണത്തിൽ വരിയുടെ അതിരും വാക്യത്തിന്റെ അർത്ഥതുടർച്ചയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എൻജാംബ്മെന്റിനേക്കാൾ ശാന്തമാണ്. എൻജാംബ്മെന്റിൽ വരി ഒരു അതിർ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോഴും വാക്യം പൂർത്തിയാകാതെ മുന്നോട്ടുപോകാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ വരിമുറിക്കലും എൻജാംബ്മെന്റും ഒരേ കാര്യമല്ല. വരിമുറിക്കൽ ഭാഷയിൽ ഒരു ഘട്ടമോ അതിരോ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എൻജാംബ്മെന്റ് ആ അതിരും ഭാഷയുടെ തുടർച്ചയും തമ്മിൽ സംഘർഷം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഈ സംഘർഷത്തെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാൻ ഒരു ഉദാഹരണം നോക്കാം:
അവൻ മടങ്ങിവരില്ലെന്ന്
പറഞ്ഞ രാത്രിയിലാണ്
വാതിൽ പതുക്കെ തുറന്നത്.
ആദ്യവരിയിൽ ‘അവൻ മടങ്ങിവരില്ലെന്ന്’ എന്ന ഭാഷാഭാഗം ഒരു അർത്ഥസാധ്യത തുറക്കുന്നു. എന്നാൽ വാക്യം അവിടെ പൂർത്തിയാകുന്നില്ല. വരി അവസാനിച്ചിട്ടും അർത്ഥം മുന്നോട്ടുപോകാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. രണ്ടാമത്തെ വരി ആ അപൂർണതയെ നീട്ടുന്നു. ‘പറഞ്ഞ രാത്രിയിലാണ്’ എന്നതും എന്താണ് സംഭവിച്ചതെന്നത് പൂർണമായി വ്യക്തമാക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ വായന മൂന്നാമത്തെ വരിയിലേക്ക് നീങ്ങാൻ നിർബന്ധിതമാകുന്നു. ‘വാതിൽ പതുക്കെ തുറന്നത്’ എത്തിയപ്പോഴാണ് വാക്യഘടന പൂർത്തിയാകുന്നത്.
ഇവിടെ എൻജാംബ്മെന്റിന്റെ താളപരമായ പ്രവർത്തനം ഒരു വാക്യം അടുത്ത വരിയിലേക്ക് നീളുന്നതിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ഓരോ വരിയുടെയും അവസാനം ഒരു അതിര് അനുഭവപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ പൂർത്തിയാകാത്ത വാക്യം ആ അതിരിൽ നിൽക്കാൻ അനുവദിക്കുന്നില്ല. വായനയിൽ ഒരേസമയം രണ്ടു ചലനങ്ങൾ സജീവമാകുന്നു: നിർത്തലിന്റെ സാധ്യത വരി സൃഷ്ടിക്കുന്നു, വാക്യം മുന്നോട്ടുപോകാൻ നിർബന്ധിക്കുന്നു. ഈ നിൽപ്പും മുന്നോട്ടുപോക്കും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമാണ് എൻജാംബ്മെന്റിന്റെ പ്രത്യേക താളപ്രവർത്തനം.
അവസാനവരിയിലെ പൂർത്തീകരണം മുമ്പത്തെ വരികളെ വെറുതെ അവസാനിപ്പിക്കുന്നില്ല. അവയെ പുതിയൊരു ബന്ധത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘മടങ്ങിവരില്ലെന്ന് പറഞ്ഞ രാത്രിയിൽ’ വാതിൽ തുറക്കുന്നു എന്ന സാഹചര്യം ആദ്യവരിയിലെ പ്രസ്താവനയ്ക്ക് പുതിയൊരു അർത്ഥസമ്മർദ്ദം നൽകുന്നു. അതിനാൽ എൻജാംബ്മെന്റിൽ വൈകിയെത്തുന്ന ഭാഷ മുമ്പുള്ള ഭാഷയെ പുനർക്രമീകരിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
വരിമുറിക്കൽ ഭാഷയുടെ പ്രവാഹത്തിൽ അതിരുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, എൻജാംബ്മെന്റ് ആ അതിരുകളെ മറികടക്കാൻ അർത്ഥത്തിന്റെ തുടർച്ച സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് എൻജാംബ്മെന്റ് വെറും വരിവിഭജനമല്ല. രൂപം നിർദ്ദേശിക്കുന്ന താൽക്കാലിക നിർത്തലും വാക്യം ആവശ്യപ്പെടുന്ന തുടർച്ചയും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷത്തിലൂടെ വായനയുടെ സമയത്തെ സജീവമാക്കുന്ന രീതിയാണ്. അതിന്റെ താളപരമായ ശേഷി ഈ സംഘർഷത്തിലാണ്.
വേഗതയുടെ വിഷയം മറ്റൊരു തലത്തിലാണ് കവിതയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഇവിടെ വേർതിരിക്കേണ്ടത് കവിത പറയുന്ന സംഭവത്തിന്റെ സമയവും ആ സംഭവം വായനയിൽ കൈവരിക്കുന്ന സമയവുമാണ്. ഏതാനും നിമിഷങ്ങൾ മാത്രം നീണ്ട ഒരു സംഭവം കവിത പല വരികളിലായി വികസിപ്പിക്കാം. വർഷങ്ങളോളം നീണ്ട ഒരു അനുഭവത്തെ ഏതാനും വാക്കുകളിൽ ചുരുക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ വായനയുടെ വേഗത സംഭവത്തിന്റെ യഥാർഥ ദൈർഘ്യത്തിൽനിന്ന് നേരിട്ട് ലഭിക്കുന്നതല്ല. ഭാഷ സംഭവങ്ങളെ എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യുന്നു എന്നതാണ് നിർണായകം.
ഒരു നിമിഷത്തെ കവിത എങ്ങനെ വികസിപ്പിക്കാമെന്ന് നോക്കാം. ഒരു വാതിൽ പെട്ടെന്ന് അടയുന്ന സംഭവം ഏതാനും നിമിഷങ്ങൾക്കുള്ളിൽ അവസാനിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ കവിത അതിനെ,
കൈ വാതിലിന്മേൽ എത്തി.
ഒരു നിമിഷം അവിടെത്തന്നെ നിന്നു.
പിന്നെ വാതിൽ പതുക്കെ അടഞ്ഞു.
അകത്തെ ശബ്ദം പുറത്തേക്ക് വന്നില്ല.
എന്നിങ്ങനെ അവതരിപ്പിച്ചാൽ സംഭവത്തിന്റെ യഥാർഥ ദൈർഘ്യം വളരെ ചെറുതായിരിക്കുമ്പോഴും വായന അതിൽ കൂടുതൽ സമയം ചെലവഴിക്കുന്നു. വാതിൽ അടയുന്ന പ്രവൃത്തി മാത്രം പറയുന്നതിനു പകരം അതിന് മുമ്പുള്ള ചലനവും ചെറിയ നിൽപ്പും അതിനുശേഷമുള്ള നിശ്ശബ്ദതയും പ്രത്യേകം ഭാഷയാക്കുന്നു. അതിനാൽ സംഭവത്തിന്റെ സമയമല്ല ഇവിടെ വികസിക്കുന്നത്; സംഭവത്തിലേക്കുള്ള വായനയുടെ ശ്രദ്ധയാണ് വികസിക്കുന്നത്. മന്ദഗതിയുടെ അനുഭവം വിവരണത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയിലൂടെയും ഭാഷയുടെ ഘട്ടീകരണത്തിലൂടെയുമാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്.
ഇതിന് വിപരീതമായി, ദീർഘകാലാനുഭവത്തെ വളരെ വേഗത്തിൽ കടന്നുപോകാനും കഴിയും. ഉദാഹരണത്തിന്,
പത്ത് വർഷം കഴിഞ്ഞു.
അവൻ മടങ്ങിവന്നില്ല.
എന്ന രണ്ട് വരികളിൽ ഒരു ദശാബ്ദത്തിന്റെ സമയം ചുരുക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വർഷങ്ങളുടെ യഥാർഥ ദൈർഘ്യം വായനയിൽ അതേ അളവിൽ പുനരാവിഷ്കരിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ഭാഷ ഇടയ്ക്കുള്ള സംഭവങ്ങളെയോ മാറ്റങ്ങളെയോ വികസിപ്പിക്കാതെ അവയെ ഒരു സംക്ഷിപ്ത ഘട്ടമായി മറികടക്കുന്നു. അതിനാൽ സന്ദർഭവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വായനയുടെ സമയം ഇവിടെ ചുരുങ്ങുന്നു.
എന്നാൽ വേഗത സംഭവസമയത്തിന്റെ വികസനത്തിലും ചുരുക്കലിലും മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ഭാഷയുടെ ഒഴുക്കിലും വേഗത അനുഭവപ്പെടാം. കൂടുതൽ വാക്കുകൾ മന്ദഗതി ഉറപ്പാക്കുമെന്നും കുറച്ച് വാക്കുകൾ വായനയുടെ വേഗത കൂട്ടുമെന്നും പറയാനാവില്ല. ഒരേ നീളത്തിലുള്ള വരികളിലും വ്യത്യസ്ത വേഗതകൾ സാധ്യമാണ്.
അവൻ ഓടി.
തിരിഞ്ഞുനോക്കിയില്ല.
വഴികൾ താണ്ടി.
വാതിൽ തള്ളി.
അകത്തു കയറി.
എന്നിങ്ങനെ തുടർച്ചയായ ക്രിയകൾ വേഗത്തിൽ നിരത്തുമ്പോൾ വായന ഒരു സംഭവത്തിൽനിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് ഏറെ താമസമില്ലാതെ നീങ്ങുന്നു. ഓരോ വരിക്കും പൂർണ്ണവിരാമമുണ്ട്. എന്നിട്ടും ഭാഷയിലെ തുടർച്ചയായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വായനയെ മുന്നോട്ടു തള്ളുന്നു. മറിച്ച്,
അവൻ ഓടി.
പക്ഷേ,
വാതിലിനുമുന്നിൽ
ഒരു നിമിഷം
നിന്നു.
എന്ന രീതിയിൽ ചലനത്തിനിടയിൽ ചെറിയ ഘട്ടങ്ങളും നിർത്തലുകളും വരുമ്പോൾ വായനയുടെ വേഗത മാറുന്നു. ഇവിടെ വരികളുടെ എണ്ണം മാത്രമല്ല നിർണായകം; ചലനത്തിന്റെയും നിർത്തലിന്റെയും വിന്യാസമാണ് വേഗതയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത്.
അതുകൊണ്ട് എവിടെയാണ് കവിത നിൽക്കുന്നത്, എന്താണ് വിശദീകരിക്കുന്നത്, എന്താണ് ഒഴിവാക്കുന്നത്, എത്ര വേഗത്തിൽ ഒരു സംഭവത്തിൽനിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു എന്നിവ വായനയുടെ വേഗതയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. വാക്യദൈർഘ്യം, വിശദാംശങ്ങളുടെ സാന്ദ്രത, ആവർത്തനം, എൻജാംബ്മെന്റ്, വിടവ്, വിവരണത്തിന്റെ ചുരുക്കലും വികസിപ്പിക്കലും എന്നിവ ചേർന്നാണ് ഈ വേഗത രൂപപ്പെടുന്നത്.
വേഗത അതിനാൽ വായനയിൽ ശ്രദ്ധയ്ക്കും സംഭവങ്ങൾക്കും ലഭിക്കുന്ന സമയത്തിന്റെ വിതരണമാണ്. ഒരു നിമിഷത്തിൽ കൂടുതൽ സമയം ചെലവഴിക്കുന്നത് അതിനെ സാന്ദ്രമാക്കാം; ദീർഘകാലാനുഭവത്തെ ചുരുക്കുന്നത് അതിനെ സമഗ്രമായ ഒരു ഘടകമാക്കി മാറ്റാം. എന്നാൽ വേഗതയ്ക്കും അർത്ഥത്തിനും ഇടയിൽ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ഒരു ബന്ധമില്ല. മന്ദഗതി എല്ലായ്പ്പോഴും ഗൗരവവും വേഗത എല്ലായ്പ്പോഴും ആവേശവും സൃഷ്ടിക്കണമെന്നില്ല. ഒരു കവിത എവിടെയാണ് വേഗം കൂട്ടുന്നത്, എവിടെയാണ് മന്ദഗതിയിലാകുന്നത്, ആ മാറ്റം എന്തിനാണ് സംഭവിക്കുന്നത് എന്നതാണ് നിർണായകം. അവിടെയാണ് വേഗത താളത്തിന്റെ സജീവ ഘടകമായി മാറുന്നത്.
ശബ്ദത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം ഇതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. വൃത്തമുക്ത കവിതയ്ക്ക് സ്ഥിരമായ പ്രാസക്രമമോ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ശബ്ദക്രമമോ ഉണ്ടായിരിക്കണമെന്നില്ല. എന്നാൽ കവിതയുടെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന സമാന ശബ്ദങ്ങൾ, സ്വരങ്ങൾ, വ്യഞ്ജനങ്ങൾ, വാക്കുകളുടെ ചലനങ്ങൾ, വാക്യഘടനകൾ എന്നിവ തമ്മിൽ ഒരു സ്വരചേർച്ച രൂപപ്പെടാം. ഇവിടെ ഒരേ വാക്ക് ആവർത്തിക്കേണ്ടതില്ല. സമാനമായ ശബ്ദസ്വഭാവത്തിനു തന്നെ വ്യത്യസ്ത വരികളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിയും.
ഇത് ഒരു ലളിതമായ ഉദാഹരണത്തിലൂടെ കാണാം:
മഴ വന്നു, മണ്ണ് നനഞ്ഞു
മരം കുലുങ്ങി, ഇലകൾ വീണു
വഴി നിശ്ശബ്ദം, വീട് തുറന്നു
ആരും വന്നില്ല, കാറ്റൊഴികെ.
ആദ്യത്തെ വരികളിൽ വാക്യചലനത്തിന്റെ ഒരു സാമ്യം രൂപപ്പെടുന്നു. ഓരോ വരിയിലും ഒരു സംഭവമോ ചലനമോ മറ്റൊരു ദൃശ്യവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്ന രീതിയിൽ ഭാഷ മുന്നോട്ടുപോകുന്നു. അതോടൊപ്പം ‘മഴ’, ‘മണ്ണ്’, ‘മരം’ തുടങ്ങിയ വാക്കുകളിലും മറ്റ് ഭാഷാഭാഗങ്ങളിലുമുള്ള സ്വര-വ്യഞ്ജനബന്ധങ്ങൾ വരികൾക്കിടയിൽ ഒരു സ്വരചേർച്ച സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ സാമ്യം കൃത്യമായ പ്രാസക്രമമല്ലെങ്കിലും ഭാഷയുടെ വ്യത്യസ്ത ഭാഗങ്ങൾ തമ്മിൽ ഒരു ശ്രാവ്യബന്ധം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
നാലാമത്തെ വരിയിൽ ഈ ക്രമത്തിൽ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു. “ആരും വന്നില്ല, കാറ്റൊഴികെ” എന്ന വരി മുമ്പത്തെ വരികളിലെ ചലനരീതിയെ അതേപടി പിന്തുടരുന്നില്ല. അതിന്റെ അർത്ഥവും ശബ്ദചലനവും മറ്റൊരു ദിശയിലേക്ക് മാറുന്നു. അതുകൊണ്ട് അവസാനവരി മുമ്പത്തെ വരികളിൽ രൂപപ്പെട്ടിരുന്ന സ്വരചേർച്ചയെ പൂർണമായി ആവർത്തിക്കാതെ അതിൽനിന്ന് വ്യതിചലിക്കുന്നു.
ശബ്ദത്തിന്റെ താളപരമായ പ്രവർത്തനം അതിനാൽ അർത്ഥത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള ആവർത്തനം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലല്ല. അർത്ഥപരമായി വ്യത്യസ്തമായ ഭാഷാഭാഗങ്ങൾക്കിടയിലും കേൾവിയുടെ ഒരു തുടർച്ച സൃഷ്ടിക്കാൻ ശബ്ദത്തിന് കഴിയും. ഒരു ശബ്ദസ്വഭാവം എവിടെ തിരിച്ചുവരുന്നു, എന്തിനോടാണ് ബന്ധപ്പെടുന്നത്, എവിടെയാണ് അതിൽനിന്ന് വ്യതിയാനം സംഭവിക്കുന്നത് എന്നതാണ് നിർണായകം. വൃത്തമുക്ത കവിതയിലെ ശബ്ദം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച സംഗീതക്രമമാകണമെന്നില്ല; കവിത പുരോഗമിക്കുന്നതിനിടെ രൂപപ്പെടുകയും മാറുകയും ചെയ്യുന്ന ശ്രാവ്യബന്ധങ്ങളുടെ ഘടനയായിരിക്കും അത്.
വിടവും നിശ്ശബ്ദതയും താളത്തിന്റെ മറ്റൊരു വശം തുറക്കുന്നു. താളത്തെ തുടർച്ചയായ ചലനമായി മാത്രം മനസ്സിലാക്കിയാൽ വിടവ് അതിന്റെ പുറത്തായിരിക്കും. എന്നാൽ ഒരു ചലനത്തിന്റെ ഘടന തിരിച്ചറിയാൻ അതിലെ നിർത്തലുകളും ആവശ്യമാണ്. കവിതയിലെ വിടവ് ഭാഷയുടെ പ്രവാഹത്തെ വെറുതെ അവസാനിപ്പിക്കുന്നില്ല. ഒരു ഭാഷാഘട്ടത്തിൽനിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്കുള്ള മാറലിന്റെ സമയത്തെ അത് സജീവമാക്കുന്നു. മുമ്പ് വായിച്ച ഘടകത്തിന് കൂടുതൽ സമയം നൽകാനും വരാനിരിക്കുന്ന ഘടകത്തിന്റെ വരവ് വൈകിപ്പിക്കാനും അതിന് കഴിയും.
ഇത് ഒരേ ഉദാഹരണത്തിലൂടെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം:
അവൾ വാതിൽ തുറന്നു
പുറത്ത് മഴയായിരുന്നു.
ആദ്യവരി ‘അവൾ വാതിൽ തുറന്നു’ എന്ന പ്രവർത്തനത്തെ വായനയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. അതിന് പിന്നാലെയുള്ള വിടവ് അടുത്തതായി എന്താണ് സംഭവിച്ചതെന്ന് ഉടൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നില്ല. വായന അവിടെ ഒരു നിമിഷം നിൽക്കുന്നു. ഈ നിൽപ്പിനിടയിൽ ആദ്യവരിയിലെ ‘വാതിൽ തുറന്നു’ എന്ന പ്രവർത്തനം മനസ്സിൽ സജീവമായി തുടരുന്നു. അടുത്തതായി എന്താണ് കാണപ്പെടുക എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രതീക്ഷയും രൂപപ്പെടുന്നു.
‘പുറത്ത് മഴയായിരുന്നു’ എന്ന രണ്ടാംവരി എത്തിയപ്പോഴാണ് ആ പ്രതീക്ഷയ്ക്ക് ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട രൂപം ലഭിക്കുന്നത്. അതോടെ ആദ്യവരിയും പുതിയൊരു ബന്ധത്തിൽ വായിക്കപ്പെടുന്നു. വാതിൽ തുറന്നത് ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട പ്രവൃത്തിയല്ല; പുറത്തുള്ള മഴയിലേക്കുള്ള തുറക്കലായി അത് ഇപ്പോൾ മനസ്സിലാകുന്നു. വിടവ് ഇവിടെ പുതിയൊരു അർത്ഥം സ്വയം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച്, ഇതിനകം ലഭിച്ച ഭാഷയും പിന്നീട് വരുന്ന ഭാഷയും തമ്മിൽ ഒരു അനുഭവസമയം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.
അതേ ഉദാഹരണം മറ്റൊരു രീതിയിൽ നോക്കാം:
അവൾ വാതിൽ തുറന്നു
പുറത്ത്
മഴയായിരുന്നു.
ഇവിടെ ‘പുറത്ത്’ എന്ന വാക്ക് ഒറ്റവരിയിൽ നിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ഇത് മുമ്പത്തെ രൂപത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. ‘പുറത്ത്’ എന്ന വാക്ക് അർത്ഥത്തിന്റെ ഒരു ദിശ തുറക്കുന്നു, പക്ഷേ അത് പൂർണമായി വികസിക്കുന്നില്ല. അടുത്ത വരിയിലുള്ള ‘മഴയായിരുന്നു’ എത്തിയപ്പോഴാണ് ആ ദിശയ്ക്ക് പൂർത്തീകരണം ലഭിക്കുന്നത്. ഇവിടെ വായനയിൽ പ്രതീക്ഷയും വൈകിപ്പിക്കലും സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു.
ഈ ഉദാഹരണത്തിൽ വരിയുടെ അതിരും വിടവും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും അവയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ ഒന്നായി കാണേണ്ടതില്ല. വരിമുറിക്കൽ ഭാഷയെ ഘട്ടങ്ങളായി വിഭജിക്കുന്നു. എൻജാംബ്മെന്റിൽ ആ ഘട്ടത്തിന്റെ അതിരും വാക്യത്തിന്റെ തുടർച്ചയും തമ്മിൽ സംഘർഷം രൂപപ്പെടുന്നു. വിടവ് രണ്ട് ഭാഷാഘട്ടങ്ങൾക്കിടയിൽ വായനയ്ക്ക് അധികസമയം നൽകുന്നു. അതായത് വരിമുറിക്കൽ പ്രധാനമായും അതിരുണ്ടാക്കുന്നു; എൻജാംബ്മെന്റ് ആ അതിരിനെ മറികടക്കാൻ വായനയെ നിർബന്ധിക്കുന്നു; വിടവ് ആ അതിരിലോ ഘട്ടങ്ങൾക്കിടയിലോ അനുഭവസമയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇവ ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിച്ചേക്കാം, പക്ഷേ അവയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഒരുപോലെയല്ല.
ഇതുകൊണ്ടാണ് വിടവിന്റെ ദൈർഘ്യത്തേക്കാൾ അതിന്റെ സ്ഥാനം പ്രധാനമാകുന്നത്. പൂർത്തിയായ ഒരു ഭാഷാഭാഗത്തിനുശേഷം വരുന്ന വിടവ് അതിന്റെ പ്രതിധ്വനിയെ ദീർഘിപ്പിക്കാം. അപൂർണമായ ഭാഷാഭാഗത്തിനിടയിൽ വരുന്ന നിൽപ്പ് അടുത്ത വാക്കിനുള്ള പ്രതീക്ഷ വർധിപ്പിക്കാം. രണ്ടിടത്തും ഭാഷയുടെ ഒഴുക്കിൽ ഒരു ഇടമുണ്ട്; എന്നാൽ അതിന്റെ താളപരമായ പ്രവർത്തനം ഒരുപോലെയല്ല. വിടവ് എവിടെയാണ് വരുന്നത്, ഏത് ഭാഷാഭാഗങ്ങൾക്കിടയിലാണ് അത് സമയം സൃഷ്ടിക്കുന്നത് എന്നതാണ് അതിന്റെ പ്രവർത്തനം നിർണയിക്കുന്നത്.
നിശ്ശബ്ദതയെയും ഇതേ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കാം. പുതിയ വാക്കൊന്നും ലഭിക്കാത്ത സമയത്ത് വായന പൂർണമായും ശൂന്യമാകുന്നില്ല. ‘അവൾ വാതിൽ തുറന്നു’ എന്നതിനുശേഷമുള്ള നിശ്ശബ്ദതയിൽ ആദ്യവരിയിലെ പ്രവർത്തനം വായനയിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അടുത്ത ഭാഷാഭാഗം വരുന്നതുവരെ ആ സംഭവത്തിന്റെ ദൃശ്യവും അതിന്റെ തുടർച്ചയെക്കുറിച്ചുള്ള സാധ്യതകളും മനസ്സിൽ തുടരുന്നു. അതുകൊണ്ട് നിശ്ശബ്ദത വാക്കുകളുടെ അഭാവം മാത്രമല്ല; മുമ്പുണ്ടായ ഭാഷ പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സമയവുമാണ്.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ വിടവും നിശ്ശബ്ദതയും താളത്തിന് എതിരല്ല. അവ ചലനത്തെ തടയുന്ന ശൂന്യതകളുമല്ല. ചലനവും നിർത്തലും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ക്രമീകരിക്കുന്ന സജീവ ഘടകങ്ങളാണ്. വൃത്തമുക്ത കവിതയിലെ താളം ഭാഷയുടെ ശബ്ദചലനത്തിൽ മാത്രം രൂപപ്പെടുന്നതല്ല. ഭാഷ എവിടെ നിൽക്കുന്നു, ആ നിൽപ്പിൽ എന്താണ് തുടരുന്നത്, അടുത്തത് എപ്പോൾ എത്തുന്നു എന്നതിലും അത് രൂപപ്പെടുന്നു.
താളഭംഗത്തെയും ഇതിനോട് ചേർത്ത് മനസ്സിലാക്കാം. ഇതിനകം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ട ഒരു ക്രമത്തോടുള്ള ബന്ധത്തിലാണ് താളഭംഗത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം. യാതൊരു മാതൃകയും തിരിച്ചറിയപ്പെട്ടിട്ടില്ലെങ്കിൽ അതിൽനിന്നുള്ള വ്യതിയാനവും പ്രത്യേകമായി അനുഭവപ്പെടുകയില്ല. ഒരു ഘടന ആവർത്തിക്കപ്പെടുകയും അതുവഴി ഒരു പ്രതീക്ഷ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്തതിനുശേഷമാണ് അതിൽനിന്നുള്ള മാറ്റം ശ്രദ്ധേയമാകുന്നത്. അതുകൊണ്ട് താളഭംഗം തിരിച്ചറിയപ്പെട്ട ഒരു ക്രമത്തിൽനിന്നുള്ള വ്യതിയാനമാണ്.
താളഭംഗത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം ഒരു ക്രമത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലല്ല; അതിന്റെ സാന്നിധ്യത്തെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി അനുഭവിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. ഒരു പതിവ് ഘടന പെട്ടെന്ന് മാറുമ്പോൾ മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന ഘടന ഓർമ്മയിൽ സജീവമാകുന്നു. പുതിയ വ്യതിയാനം പഴയ ക്രമത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് അനുഭവപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ താളഭംഗം ഒരു താളത്തിന്റെ അവസാനമല്ല. അത് പഴയ ക്രമത്തിൽനിന്ന് പുതിയതിലേക്കുള്ള മാറ്റമാകാം, പഴയതിലേക്കുള്ള മടങ്ങിവരവാകാം, അല്ലെങ്കിൽ പുതിയ അസന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ ആരംഭമാകാം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ താളഭംഗം താളം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന നിമിഷമാണ്.
ഈ ഘടകങ്ങളെല്ലാം ഒടുവിൽ താളവും അർത്ഥവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്. കവിതയിലെ ഒരു വാക്കിന്റെ നിഘണ്ടുഅർത്ഥം അതേപടി തുടരാം. എന്നാൽ അത് ഏത് സ്ഥാനത്താണ് വരുന്നത്, എത്ര വൈകിയാണ് എത്തുന്നത്, അതിന് മുമ്പ് എന്ത് പ്രതീക്ഷയാണ് രൂപപ്പെട്ടത്, അതിന്റെ ചുറ്റും വിടവുണ്ടോ, മുമ്പ് സമാനമായ ഘടന വന്നിട്ടുണ്ടോ എന്നിവ മാറിയാൽ അതിന്റെ അനുഭവവും മാറാം. ഒരേ വാക്ക് വ്യത്യസ്ത താളപരമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത പ്രാധാന്യം കൈവരിക്കും.
ഒരു അർത്ഥം വൈകിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതും പെട്ടെന്ന് ലഭിക്കുന്നതും ഒരുപോലെയല്ല. ഒരു വാക്ക് പ്രതീക്ഷയ്ക്ക് ശേഷം വരുന്നതും പശ്ചാത്തലമില്ലാതെ വരുന്നതും ഒരുപോലെയല്ല. ഒരു പ്രസ്താവന മുമ്പ് സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ക്രമത്തെ പിന്തുടരുന്നതും അതിൽനിന്ന് പെട്ടെന്ന് വ്യതിചലിക്കുന്നതും ഒരേ അനുഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. അതുകൊണ്ട് കവിതയുടെ രൂപപരമായ ഘടകങ്ങൾ അർത്ഥത്തിൽനിന്ന് വേറിട്ടുനിൽക്കുന്ന പുറംക്രമീകരണങ്ങളല്ല.
വൃത്തമുക്ത കവിതയിൽ രൂപത്തെയും അർത്ഥത്തെയും രണ്ട് സ്വതന്ത്ര പാളികളായി വേർതിരിക്കാനാവില്ല. രൂപം അർത്ഥത്തിന്റെ പുറംമോടിയല്ല; അർത്ഥം വായനക്കാരന് സംഭവിക്കുന്ന രീതിയുടെ ഭാഗമാണ്. വരിമുറിക്കൽ, ആവർത്തനം, വിടവ്, എൻജാംബ്മെന്റ്, ശബ്ദബന്ധം എന്നിവ കാവ്യപരമായി പ്രസക്തമാകുന്നത് അവ കവിതയിൽ ഉണ്ടെന്നതിനാൽ മാത്രമല്ല. അവ വായനയുടെ സമയത്തിലും അർത്ഥാനുഭവത്തിലും എന്തെങ്കിലും മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നതാണ് പ്രധാനം.
ഇവിടെയാണ് വൃത്തമുക്ത കവിതയുടെ രൂപത്തെ വിലയിരുത്താനുള്ള ഒരു പ്രധാന മാനദണ്ഡം ഉയരുന്നത്. കവിതയിൽ ഒരു രൂപഘടകം ഉണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്ന ചോദ്യം മാത്രം മതിയാകില്ല. അതിനേക്കാൾ പ്രധാനമായ ചോദ്യം, അത് എന്താണ് ചെയ്യുന്നത് എന്നതാണ്. വരിമുറിക്കൽ ഉണ്ടായിരിക്കുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം അത് കാവ്യപരമായി പ്രസക്തമാകുന്നില്ല. ആവർത്തനം ഉണ്ടെന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം അതിന് താളപരമായ പ്രവർത്തനമുണ്ടാകുന്നില്ല. വിടവോ എൻജാംബ്മെന്റോ ഉപയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം അവ വായനാനുഭവത്തെ സജീവമാക്കുന്നില്ല.
വരിമുറിക്കൽ ഒഴിവാക്കിയാലും വായനയുടെ സമയക്രമത്തിൽ യാതൊരു വ്യത്യാസവുമില്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ ആവശ്യകത ചോദ്യം ചെയ്യാം. ഒരു ആവർത്തനം നീക്കിയാലും അതിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ക്രമമോ ഊന്നലോ നഷ്ടപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ അത് യാന്ത്രികമായിരിക്കാം. ഒരു വിടവ് വായനയുടെ ചലനത്തിൽ മാറ്റമൊന്നും സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ അത് വെറും ശൂന്യസ്ഥലമായി മാത്രം ശേഷിക്കാം. എൻജാംബ്മെന്റ് അടുത്ത വരിയിലേക്ക് അർത്ഥത്തിന്റെ സമ്മർദ്ദം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ അതിനെ വെറും വാക്യവിഭജനത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല.
അതുകൊണ്ട് വൃത്തമുക്ത കവിതയുടെ രൂപത്തെ വിലയിരുത്താനുള്ള മാനദണ്ഡം അതിന്റെ സാന്നിധ്യമല്ല, അതിന്റെ പ്രവർത്തനക്ഷമതയാണ്. ഒരു രൂപഘടകം വായനയിൽ എന്ത് മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്നു? ഭാഷയുടെ സമയം അതിലൂടെ എങ്ങനെ മാറുന്നു? പ്രതീക്ഷ രൂപപ്പെടുന്നുണ്ടോ? അർത്ഥം വൈകുന്നുണ്ടോ? ഒരു ക്രമം തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നുണ്ടോ? ആ ക്രമം മാറുന്നുണ്ടോ? മുമ്പ് വേറിട്ടുനിന്ന ഭാഷാഭാഗങ്ങൾ തമ്മിൽ പുതിയൊരു ബന്ധം രൂപപ്പെടുന്നുണ്ടോ? ഈ ചോദ്യങ്ങളിലൂടെയാണ് ഒരു രൂപഘടകത്തിന്റെ കാവ്യപരമായ പ്രവർത്തനം വിലയിരുത്താൻ കഴിയുക.
ഈ പ്രവർത്തനപരമായ സമീപനം വൃത്തമുക്ത കവിതയുടെ താളത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണത്തെ കൂടുതൽ കൃത്യമാക്കുന്നു. “ഈ കവിതയ്ക്ക് താളമുണ്ടോ?” എന്ന ചോദ്യം പലപ്പോഴും ഒരു മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച സംഗീതക്രമത്തെ തിരയുന്ന ചോദ്യമായി മാറാം. അതിനു പകരം “ഈ കവിത സ്വന്തം ഭാഷയിലൂടെ അതിന്റെ സമയത്തെ എങ്ങനെ വിന്യസിക്കുന്നു?” എന്നതാണ് കൂടുതൽ കൃത്യമായ ചോദ്യം.
എവിടെയാണ് ഒരു ക്രമം രൂപപ്പെടുന്നത്? എവിടെയാണ് അത് മാറുന്നത്? എവിടെയാണ് ഭാഷ ഘട്ടംഘട്ടമായി വെളിപ്പെടുന്നത്? എവിടെയാണ് വരിയുടെ അതിരും വാക്യത്തിന്റെ തുടർച്ചയും തമ്മിൽ സംഘർഷം രൂപപ്പെടുന്നത്? എവിടെയാണ് വായന വേഗം കൂട്ടുന്നത്? എവിടെയാണ് സമയം വികസിക്കുന്നത്? എവിടെയാണ് ചുരുങ്ങുന്നത്? എവിടെയാണ് ശബ്ദങ്ങൾ തമ്മിൽ കേൾവിയുടെ ബന്ധം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്? എവിടെയാണ് വിടവ് മുമ്പുണ്ടായ ഭാഷയെ കൂടുതൽ നേരം സജീവമായി നിലനിർത്തുന്നത്? എവിടെയാണ് നിശ്ശബ്ദത അടുത്ത വാക്കിനുള്ള പ്രതീക്ഷ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്? ഈ ചോദ്യങ്ങളിലൂടെ അന്വേഷിക്കുമ്പോഴാണ് കവിതയുടെ ആന്തരിക താളഘടന വ്യക്തമാകുന്നത്.
വൃത്തമുക്ത കവിതയിൽ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ഛന്ദസ്സ് ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ താളം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. അതിന്റെ നിർമ്മാണചുമതല ഭാഷയുടെ വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു. ആവർത്തനം ഭാഷയുടെ വ്യത്യസ്ത ഘട്ടങ്ങൾ തമ്മിൽ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുകയും ക്രമത്തിന്റെയും പ്രതീക്ഷയുടെയും സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വരിമുറിക്കൽ ഭാഷയുടെ പ്രവാഹത്തിൽ അതിരുകൾ സൃഷ്ടിച്ച് അതിനെ ഘട്ടംഘട്ടമാക്കുന്നു. എൻജാംബ്മെന്റ് ആ അതിരും വാക്യത്തിന്റെ തുടർച്ചയും തമ്മിൽ സംഘർഷം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വേഗത വായനയിൽ ശ്രദ്ധയ്ക്കും സംഭവങ്ങൾക്കും ലഭിക്കുന്ന സമയം വികസിപ്പിക്കുകയും ചുരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശബ്ദം അർത്ഥപരമായി വേറിട്ടുനിൽക്കുന്ന ഭാഷാഭാഗങ്ങൾക്കിടയിൽ പോലും കേൾവിയുടെ ബന്ധങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നു. വിടവും നിശ്ശബ്ദതയും ചലനത്തിനിടയിലെ സമയത്തെ സജീവമാക്കുന്നു. താളഭംഗം സ്ഥാപിതമായ ക്രമത്തിൽനിന്നുള്ള വ്യതിയാനത്തിലൂടെ താളത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.
ഇവയിൽ ഒന്നും ഒറ്റയ്ക്ക് കവിതയുടെ പൂർണതാളമല്ല. അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് ഓരോ കവിതയും സ്വന്തം താളഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. ഒരു കവിതയിൽ ഇവയിൽ ചില ഘടകങ്ങൾ ശക്തമായി പ്രവർത്തിക്കാം; ചിലത് മിക്കവാറും ഇല്ലാതിരിക്കാം. അതുകൊണ്ട് വൃത്തമുക്ത കവിതയുടെ താളത്തിന് ഒരൊറ്റ മാതൃക നിർദ്ദേശിക്കാനാവില്ല. ഓരോ കവിതയും സ്വന്തം ഭാഷയുടെ ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് സ്വന്തം ചലനക്രമം നിർമ്മിക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് താളം കവിതയ്ക്ക് പുറത്തുനിന്ന് ചേർക്കപ്പെടുന്ന ഒരു സംഗീതഗുണമല്ല. മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ഒരു വൃത്തത്തിന്റെ ആവർത്തനം മാത്രവുമല്ല. ഭാഷ ക്രമാനുഗതമായി സംഭവിക്കുകയും, വായനയിൽ സമയം സൃഷ്ടിക്കുകയും, പ്രതീക്ഷയും വ്യതിയാനവും രൂപപ്പെടുകയും, അർത്ഥം ഒരു അനുഭവമായി വായനക്കാരന് ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രീതിയുടെ അടിസ്ഥാനഘടനയാണ് താളം. വൃത്തമുക്ത കവിതയുടെ ആന്തരിക താളത്തെ തിരിച്ചറിയുക എന്നത് അതിനാൽ അതിൽ ഒരു പരിചിതമായ വൃത്തമുണ്ടോ എന്ന് അന്വേഷിക്കുകയല്ല; ഭാഷ അതിൻ്റെ ചലനശേഷിയെ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്ന് തിരിച്ചറിയുകയാണ്.