കെ. ജി. ശങ്കരപ്പിള്ളയുടെ ‘കൊച്ചിയിലെ വൃക്ഷങ്ങൾ’ പരിസ്ഥിതികവിതയായി വായിക്കപ്പെടുകയും പഠിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്വാഭാവികമായും അതിനുള്ള അടിത്തറ കവിതയുടെ പ്രമേയത്തിലുണ്ട്. വൃക്ഷങ്ങൾ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. അവയുടെ സ്ഥാനത്ത് പുകക്കുഴലുകൾ ഉയരുന്നു. ആ പുക ക്രമേണ മനുഷ്യന്റെ കണ്ണിലും മൂക്കിലും നാക്കിലും എത്തുന്നു. എന്നാൽ കവിതയെ അതിന്റെ ബിംബാവലിയുടെ ഉള്ളിൽനിന്നുതന്നെ വായിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സങ്കീർണ്ണത മറ്റൊരു തലത്തിൽ തെളിയുന്നു. കവിതയിൽ നഷ്ടപ്പെടുന്നത് വൃക്ഷങ്ങൾ മാത്രമല്ല; വൃക്ഷങ്ങളിലൂടെ ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ജീവിതലോകം കൂടിയാണ്. എന്നാൽ ആ ജീവിതലോകത്തെ വെളിപ്പെടുത്താൻ കവി ആശ്രയിക്കുന്ന ബിംബങ്ങൾ പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ ഏകീകൃത അനുഭവത്തിൽനിന്നുള്ളവയല്ല. പിതൃക്കൾ, രാമനാമങ്ങൾ, ദേവരൂപങ്ങൾ, കൊടിമരങ്ങൾ, പെരുമ, തറവാട് തുടങ്ങിയ വരേണ്യ സാംസ്കാരിക സൂചനകളിലൂടെയാണ് പഴയ പ്രകൃതിലോകം കവിതയിൽ അർത്ഥം നേടുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ‘കൊച്ചിയിലെ വൃക്ഷങ്ങൾ’ ഒരു പരിസ്ഥിതികവിത എന്ന നിലയിൽ വായിക്കുമ്പോൾ പ്രകൃതിനഷ്ടം മാത്രമല്ല, പ്രകൃതിയെ ഓർക്കുന്നതിൻ്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവവും പരിശോധിക്കേണ്ടിവരുന്നു.കവിതയുടെ തുടക്കംതന്നെ ഈ ഓർമ്മയുടെ ഘടന വ്യക്തമാക്കുന്നു:
ഒരുകാലത്ത്ഇവിടെ ഓർമ്മ ആദ്യം ഒരു വഴിയിലാണ് പതിയുന്നത്. ആ വഴി ഒരു സ്ഥലത്തുനിന്ന് മറ്റൊരിടത്തേക്കുള്ള സഞ്ചാരപഥം മാത്രമല്ല. മനുഷ്യനും സ്ഥലവും പ്രകൃതിയും ചരിത്രവും പരസ്പരം ബന്ധിച്ചിരുന്ന ഒരു അനുഭവലോകത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. തൃക്കാക്കരവിളക്കും കടലും പരസ്പരം കാണുന്ന ഭൂമിശാസ്ത്രം, വഴിയുടെ ഇരുവശങ്ങളിലുമുള്ള മഹാമരങ്ങൾ, അവയ്ക്കിടയിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന ചരിത്രം. ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് പഴയ കൊച്ചിയുടെ ഭൂമിക കവിതയിൽ രൂപപ്പെടുന്നത്.
തൃക്കാക്കര മുതൽ
കൊച്ചിത്തുറമുഖം വരെയുള്ള വഴി
ഒരു നേർവരപോലെ
വിശ്വാസം നിറഞ്ഞതായിരുന്നു.
പക്ഷേ ‘പണ്ടത്തെ വഴി’ എന്ന ഈ പ്രയോഗത്തെ നിഷ്കളങ്കമായ പൊതുസ്മൃതിയായി സ്വീകരിക്കാനാകുമോ എന്ന ചോദ്യം ഇവിടെനിന്നുതന്നെ ഉയരുന്നു. വഴി പൊതുവായ ഇടമായിരിക്കാം; എന്നാൽ അതിലേക്കുള്ള പ്രവേശനവും അതിന്റെ അനുഭവവും എല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെയായിരുന്നില്ല. കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹികചരിത്രത്തിൽ ജാതി പൊതുസ്ഥലങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനത്തെയും സഞ്ചാരത്തെയും അറിവിലേക്കുള്ള അവകാശത്തെയും നിർണയിച്ചിരുന്നുവെന്ന വസ്തുത കണക്കിലെടുക്കുമ്പോൾ, ‘പഴയ വഴി’ എന്ന സ്മൃതിയിൽ ആരൊക്കെയാണ് ഉണ്ടായിരുന്നത് എന്നതുപോലെ തന്നെ ആരൊക്കെയാണ് അതിൽനിന്ന് പുറത്തായിരുന്നത് എന്നതും ചോദിക്കേണ്ടിവരും.
ഈ ചോദ്യം കവിതയ്ക്കു പുറത്തുനിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കേണ്ടതില്ല. കവിതയുടെ സ്വന്തം ബിംബങ്ങൾതന്നെ അതിന്റെ സ്മൃതിയുടെ സാമൂഹിക സ്വഭാവത്തിലേക്ക് നമ്മെ നയിക്കുന്നുണ്ട്. തൃക്കാക്കരവിളക്കിനെ നീലത്തിര നമിക്കുന്നതു കാണുന്ന കവിതയിൽ, മഹാമരങ്ങൾ
മൺമറഞ്ഞ പിതൃക്കളുടെമാറുന്നു. പിന്നീട് അവ 'രാമനാമങ്ങളായി', 'ദേവരൂപങ്ങളായി', 'അസുരദംഷ്ടകളായി' മാറുന്നു. വൃക്ഷം ഇവിടെ ഒരു പ്രകൃതിവസ്തു മാത്രമല്ല. അത് സാംസ്കാരിക ഓർമ്മയുടെ ശരീരമാണ്. പിതൃപരമ്പരയും മതവും പുരാണവും വിശ്വാസവും ഭീതിയും വൃക്ഷത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ ഒരുമിക്കുന്നു. പിന്നീട് ചന്ദനഗന്ധവും ചെണ്ടയുടെ താണ്ഡവവും കിളിപ്പാട്ടും 'പടിഞ്ഞാറൻ കാറ്റിന്' വീണയാകുന്നതും ഇതേ വൃക്ഷലോകത്തിൽനിന്നാണ്.
അനുഗ്രഹിക്കുന്ന കൈകളായി
ലാവണ്യപരമായി മാത്രം ചിന്തിക്കുമ്പോൾ കവിത ഏറ്റവും ശക്തമാകുന്നത് ഇവിടെയാണ്. പ്രകൃതിയെ മനുഷ്യസംസ്കാരത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലമായി കാണുന്നതിനുപകരം സംസ്കാരം തന്നെ പ്രകൃതിയുടെ ശരീരത്തിൽ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നതായി കവി കാണുന്നു. മരം മരം മാത്രമല്ല, ദേശത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക സ്മൃതിയുടെ സംഭരണയിടമാകുന്നു. എന്നാൽ ഇതോടൊപ്പം ഒരു നിർണായകമായ ചോദ്യം ഉയരുന്നു: ഈ ഓർമ്മയുടെ മണ്ഡലം ആരുടേതാണ്?
'പിതൃക്കൾ', 'രാമനാമം', 'ദേവരൂപം', 'തറവാട്', 'പെരുമ' തുടങ്ങിയ ബിംബങ്ങൾ പ്രകൃതിയോട് ചേർന്ന പാരമ്പര്യാനുഭവത്തെ പുനർനിർമ്മിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ പാരമ്പര്യം വെറും ഓർമ്മയല്ല. അതിൽ അവകാശവും അധികാരവും ഉൾപ്പെടുന്നു. 'പിതൃക്കളുടെ അനുഗ്രഹിക്കുന്ന കൈകൾ' എന്നത് തുടർച്ചയുടെയും സുരക്ഷയുടെയും ബിംബമാണ്. അതേസമയം പിതൃപരമ്പരയുടെ അവകാശവും അതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ആ അവകാശത്തിന്റെ പരിധിക്കുള്ളിൽ ആരുണ്ടായിരുന്നു, ആരായിരുന്നു പുറത്തു നിർത്തപ്പെട്ടത് എന്ന ചോദ്യം കവിതയുടെ ഓർമ്മയ്ക്ക് പുറത്താണ്.
ഇവിടെയാണ് ഈ കവിതയുടെ പരിസ്ഥിതിബോധത്തിന്റെ പ്രത്യേക സ്വഭാവം തിരിച്ചറിയേണ്ടത്. പ്രകൃതിയെ സ്വതന്ത്രമായ ഒരു ജൈവലോകമായി അനുഭവിക്കുന്നതിനേക്കാൾ, ഒരു പ്രത്യേക സാംസ്കാരിക ജീവിതലോകത്തിന്റെ ഭാഗമായി അനുഭവിക്കുകയാണ് കവിത. മരങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ പ്രകൃതിയുടെ നഷ്ടത്തോടൊപ്പം ആ ജീവിതലോകത്തിന്റെ നഷ്ടവും അനുഭവപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് കവിതയിലെ പ്രകൃതി പൊതുവായ പ്രകൃതി മാത്രമല്ല; ഓർമ്മിക്കപ്പെട്ട പ്രകൃതിയാണ്. അതും ഒരു പ്രത്യേക വരേണ്യ സാമൂഹിക സ്മൃതിയുടെ കണ്ണിലൂടെ ഓർമ്മിക്കപ്പെട്ട പ്രകൃതി.
'ചിലത് കൊടിമരങ്ങളായി / ചിലത് കഴുമരങ്ങളായി' എന്ന വരികളിൽ ഈ പഴയ ലോകത്തിന്റെ മറ്റൊരു മുഖം തെളിയുന്നു. കൊടിമരം അധികാരത്തിന്റെയും പ്രതിഷ്ഠയുടെയും ചിഹ്നമാണെങ്കിൽ കഴുമരം ശിക്ഷയുടെയും അധികാരഹിംസയുടെയും ചിഹ്നമാണ്. അതിനാൽ കവി ഓർക്കുന്ന ഭൂതകാലം സൗന്ദര്യത്തിന്റെയും വിശ്വാസത്തിന്റെയും മാത്രം ലോകമല്ല; അധികാരവും ഹിംസയും അതിനകത്തുണ്ട്. എന്നാൽ കവിതയുടെ പ്രധാന വികാരം ആ അധികാരഘടനയെ വെളിപ്പെടുത്തി പ്രശ്നവത്കരിക്കുന്നതിലേക്കല്ല, ആ ലോകത്തിന്റെ നഷ്ടത്തെ വിലപിക്കുന്നതിലേക്കാണ് നീങ്ങുന്നത്.
ഇതാണ് കവിതയുടെ പരിസ്ഥിതിദുഃഖത്തിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന സാമൂഹിക രാഷ്ട്രീയ വൈരുധ്യം. മരങ്ങൾ ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ പരിസ്ഥിതി മാത്രമല്ല തകരുന്നത്. അതുമായി ചേർന്നിരുന്ന പ്രത്യേക സാംസ്കാരിക അനുഭവലോകവും നഷ്ടപ്പെടുന്നു എന്ന തിരിച്ചറിവ് കവിതയ്ക്കുണ്ട്. പക്ഷേ ആ അനുഭവലോകം ചരിത്രപരമായി എല്ലാവരുടേതുമായിരുന്നില്ല എന്ന യാഥാർത്ഥ്യബോധമില്ല. അതിനാലാണ് കവിതയുടെ നൊസ്റ്റാൾജിയയെ വിമർശനാത്മകമായി വായിക്കേണ്ടിവരുന്നത്.
കവിതയിലെ വൃക്ഷങ്ങൾ പിന്നീട് മലയാളകവിതയുടെ സ്മൃതിയിലേക്കും നീളുന്നു. ഇടപ്പള്ളി, ചങ്ങമ്പുഴ, വൈലോപ്പിള്ളി, പി. എന്നിവരുടെ സാന്നിധ്യം വൃക്ഷങ്ങളുടെ സാംസ്കാരിക ശരീരത്തിൽനിന്നാണ് ഉയരുന്നത്. ഇതോടെ കവിത മറ്റൊരു പ്രധാനപ്പെട്ട ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുന്നു: വൃക്ഷങ്ങൾ ഒരു ദേശത്തിന്റെ ഓർമ്മ സൂക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ കവിത ഒരു കാലത്തിന്റെ ഓർമ്മ സൂക്ഷിക്കുന്നു. അതിനാൽ വൃക്ഷങ്ങളുടെ നാശം സാഹിത്യത്തിന്റെ ആവാസവ്യവസ്ഥയുടെ നാശമായും ചേർത്തുവെക്കപ്പെടുന്നു.
എന്നാൽ ഇവിടെയും ചോദ്യം അതേപടി തുടരുന്നു: ഏത് സാഹിത്യസ്മൃതിയാണ് ദേശത്തിന്റെ സ്മൃതിയായി ഉയരുന്നത്? ആരുടെ അനുഭവങ്ങളാണ് കാലത്തിന്റെ പ്രതിനിധാനപരമായ അനുഭവമായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നത്? കവിതയുടെ സ്മൃതിയും തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടതായിരിക്കാം. അതിനാൽ ‘കൊച്ചിയിലെ വൃക്ഷങ്ങൾ’ സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ലോകത്തെ അതിന്റെ സാംസ്കാരിക സൗന്ദര്യത്തിൽ മാത്രം വായിക്കാതെ, ആ സ്മൃതിയുടെ സാമൂഹിക ഘടനയിലും വായിക്കേണ്ടിവരുന്നു.
ഈ ഘട്ടത്തിലാണ് കവിതയുടെ ആധുനികതാവിമർശനം കടന്നുവരുന്നത്. 'ടിപ്പു', 'ഗാമ', 'കൊച്ചി വാണ വർമ്മമാർ', 'അച്ചടി', 'ഇംഗ്ലീഷ്', 'അലോപ്പതി' തുടങ്ങിയവ പഴയ ലോകത്തിന്റെ തുടർച്ചയിൽ വിള്ളൽ വീഴ്ത്തുന്ന ചരിത്രവേഗങ്ങളുടെ അടയാളങ്ങളാകുന്നു. കവിതയിൽ പഴയ കാലം വൃക്ഷങ്ങളുടെയും വഴികളുടെയും ഗന്ധങ്ങളുടെയും ശബ്ദങ്ങളുടെയും ദൈർഘ്യത്തിലാണ് അനുഭവപ്പെടുന്നത്; പുതിയ കാലം വേഗത്തിന്റെ ഭാഷയിലാണ് എത്തുന്നത്.
ആ വേഗം ഒടുവിൽ 'ശാല' എന്ന ഒരേ ഘടനയിൽ പല രൂപങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു:
'വളം നിർമ്മാണശാലകവിതയുടെ ആധുനികതാവിമർശനം ഏറ്റവും മൂർച്ചയാർജിക്കുന്നത് ഇവിടെയാണ്. വളവും മരുന്നും നിർമ്മിക്കുന്ന ഇടങ്ങളുടെ നിരയിൽ സർവകലാശാലയും സാഹിത്യശില്പശാലയും സിദ്ധാന്തശുദ്ധീകരണശാലയും എത്തുന്നു. ഇതോടെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ യുക്തി വസ്തുക്കളിൽനിന്ന് അറിവിലേക്കും സാഹിത്യത്തിലേക്കും സിദ്ധാന്തത്തിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നതായി കവിത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അറിവ് ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള തുറന്ന പ്രക്രിയ എന്നതിനുപകരം നിർമ്മിക്കപ്പെടുകയും ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒന്നായി മാറുന്നു.
മരുന്നു നിർമ്മാണശാല
സർവകലാശാല
സാഹിത്യശില്പശാല
സിദ്ധാന്തശുദ്ധീകരണശാല'
'സാഹിത്യശില്പശാല' എന്ന പ്രയോഗം പ്രത്യേകമായി ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. സാഹിത്യത്തെയും കവി ഈ ഉൽപ്പാദനയുക്തിയിൽനിന്ന് ഒഴിവാക്കുന്നില്ല. 'സിദ്ധാന്തശുദ്ധീകരണശാല'യിൽ എത്തുമ്പോൾ വിമർശനം കൂടുതൽ കഠിനമാകുന്നു: ജീവിതത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കേണ്ട സിദ്ധാന്തംപോലും ഒരു നിർമ്മിത ഉൽപ്പന്നമായി മാറുന്നു. അതിനാൽ കവിതയുടെ പരിസ്ഥിതിവിമർശനം വ്യവസായവിരുദ്ധമായ ലളിത നിലപാടിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ആധുനിക സ്ഥാപനങ്ങളുടെ യാന്ത്രികതയെയും അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനരീതികളെയും അത് സംശയിക്കുന്നു.
എന്നാൽ ഈ ആധുനികതാവിമർശനത്തിനുള്ളിലാണ് കവിതയുടെ മറ്റൊരു പരിധി തെളിയുന്നത്. ആധുനിക സ്ഥാപനങ്ങളുടെ യാന്ത്രികതയെ കവി സംശയിക്കുമ്പോൾ, അതിന് മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന സാമൂഹിക അധികാരഘടനകളെ അതേ തീവ്രതയിൽ പരിശോധിക്കുന്നില്ല. പുതിയ അധികാരത്തെക്കുറിച്ച് കവിത ജാഗ്രത പുലർത്തുമ്പോൾ പഴയ അധികാരത്തെ കൂടുതൽ സൗമ്യമായ വെളിച്ചത്തിലാണ് കാണുന്നത്.
ഇത് നിർണായകമാണ്. കാരണം ആധുനികത എല്ലാവർക്കും ഒരേ അർത്ഥമല്ല. ജാതിയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അറിവിൽനിന്നും വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽനിന്നും പൊതുസ്ഥലങ്ങളിൽനിന്നും അകറ്റിനിർത്തപ്പെട്ട പല സമൂഹങ്ങൾക്കും അച്ചടി, ഇംഗ്ലീഷ് വിദ്യാഭ്യാസം, ആധുനിക വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ പഴയ ലോകത്തിന്റെ വിഘടനം മാത്രമായിരുന്നില്ല; ആദ്യമായി അറിവിലേക്കും പൊതുസമൂഹത്തിലേക്കും പ്രവേശിക്കാനുള്ള വഴികളുമായിരുന്നു. അതുകൊണ്ട് കവിതയിൽ 'അച്ചടി ഇംഗ്ലീഷ് അലോപ്പതി / തുടങ്ങിയ വേഗങ്ങൾ' ഒരു പഴയ ജീവിതലോകത്തെ തകർത്തുവരുന്ന ശക്തികളായിരിക്കുമ്പോൾ, മറ്റൊരു സാമൂഹിക അനുഭവത്തിൽ അതേ മാറ്റങ്ങൾ അവർക്ക് മുമ്പ് നിഷേധിക്കപ്പെട്ട ലോകത്തിലേക്കുള്ള വാതിലുകളായിരുന്നു.
ഇവിടെയാണ് കവിതയുടെ നൊസ്റ്റാൾജിയയുടെ ചരിത്രപരമായ പരിധി വ്യക്തമാകുന്നത്. ഒരു വിഭാഗത്തിന് നഷ്ടപ്പെട്ട ലോകം മറ്റൊരു വിഭാഗത്തിന് ആദ്യമായി തുറന്ന ലോകമാകുന്നു. അതിനാൽ 'വൃക്ഷങ്ങളുടെ കാലം' നഷ്ടവും 'അച്ചടിയുടെയും ഇംഗ്ലീഷിന്റെയും വേഗം' വിഘടനവുമാകുന്ന അനുഭവം എല്ലാവരുടെയും അനുഭവമല്ല. ഈ വ്യത്യാസം പരിഗണിക്കാതെ പഴയ പ്രകൃതിലോകത്തെ സുവർണകാലമായി കാണുന്നത് ചരിത്രത്തെ ഏകശിലാത്മകമാക്കും.
കവിതയുടെ പരിസ്ഥിതിദുഃഖം അസാധുവാകുന്നുവെന്നല്ല. മറിച്ച് അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയത്തെ കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായി വായിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പ്രകൃതിയെ നഷ്ടപ്പെട്ടതായി അനുഭവിക്കുന്ന ശബ്ദം പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ ഏകശബ്ദമാണോ, അതോ ഒരു പ്രത്യേക സാംസ്കാരിക സ്മൃതിയുടെ സൗകര്യങ്ങളിൽനിന്ന് സംസാരിക്കുന്നതാണോ എന്നതാണ് ചോദ്യം.
ഈ വൈരുധ്യത്തിന്റെ പ്രധാനപ്പെട്ട സൂചന 'തറവാട്' എന്ന ബിംബത്തിലാണ്:
'പെരുമയുറ്റഇവിടെ 'പുതിയ' എന്ന വാക്ക് നിർണായകമാണ്. തറവാട് ഇവിടെ പഴയ ജന്മിത്ത ലോകത്തിന്റെ മാത്രം ചിഹ്നമല്ല; പുതിയ തറവാടുകളും ഉയരുന്നു. അതായത് ആധുനികത പഴയ സാമൂഹിക അധികാരത്തെ പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അത് പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടാനും സാധ്യതയുണ്ടെന്ന് കവി വിലയിരുത്തുന്നു. ജന്മിത്തത്തിൽ നിന്നും മുതലാളിത്തത്തിലെത്തുന്നതുപോലെ, പഴയ വൃക്ഷങ്ങൾക്ക് പകരം പുകക്കുഴലുകൾ ഉയരുന്നതുപോലെ പഴയ അധികാരരൂപങ്ങൾക്കും പകരം പുതിയ അധികാരരൂപങ്ങൾ ഉയരുന്നു.
പുതിയ പുതിയ തറവാടുകളിൽനിന്ന്
പുക ഉയരുന്നു.'
ഇവിടെ പരിസ്ഥിതിവിമർശനവും സാമൂഹിക വിമർശനവും ഒരേ ബിന്ദുവിൽ ഒത്തുചേരുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ മേൽ പുതിയ അധികാരം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുമ്പോഴും പഴയ സാമൂഹിക സ്മൃതിയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ അതിനകത്ത് തുടരുന്നു. അങ്ങനെ പുക ഒരു ജീവിതലോകത്തിന്റെ അവസാനത്തോടൊപ്പം മറ്റൊരു അധികാരലോകം ഉയരുന്നതിന്റെ അടയാളവുമാകുന്നു.
'വൃക്ഷത്തിന്റെ പ്രേതരൂപങ്ങളായി' എന്ന പ്രയോഗം ഈ വൈരുധ്യത്തെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. വൃക്ഷങ്ങൾ അപ്രത്യക്ഷമായെങ്കിലും അവയുടെ പ്രേതരൂപങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. അതുപോലെ ഒരു സാമൂഹിക ലോകവും അതിന്റെ അധികാരഘടനകളും പൂർണമായി അപ്രത്യക്ഷമാകണമെന്നില്ല; അവ പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ തുടരാം. ഒരു ലോകം മരിച്ചുവെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് അതിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല.
എങ്കിലും കവിതയുടെ അവസാനത്തിലേക്ക് എത്തുമ്പോൾ അതിന്റെ പരിസ്ഥിതിബോധം വീണ്ടും വിശാലമായ മനുഷ്യാനുഭവത്തിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു. തുടക്കത്തിൽ വൃക്ഷങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ അനുഭവത്തെ സമ്പന്നമാക്കിയിരുന്നു—തണൽ, ചന്ദനഗന്ധം, കിളിപ്പാട്ട്, കാറ്റിന് വീണ. അവസാനത്തിൽ പുക അതേ ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലേക്കാണ് കടന്നുവരുന്നത്:
'കണ്ണിൽ, മൂക്കിൽ, നാക്കിൽ...'പുറത്തെ വ്യവസായവത്കരണം മനുഷ്യശരീരത്തിനകത്തേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്ന നിമിഷമാണിത്. പ്രകൃതിയുടെ അനുഭവം ശരീരത്തെ സമ്പന്നമാക്കിയിടത്ത് വ്യവസായത്തിന്റെ അവശിഷ്ടം ശരീരത്തെ മലിനമാക്കുന്നു. പരിസ്ഥിതിനാശം ഇനി പുറത്തുള്ള ഒരു കാഴ്ചയല്ല; ശരീരത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള അനുഭവമാണ്.
'ഒഴികഴിവുകളുടെ പച്ചവിറകിന്മേൽ / നമ്മുടെ ജന്മദീർഘമായ ശവദാഹം' എന്ന രൂപകം ഇതിനെ നൈതികമായ മറ്റൊരു തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. പച്ചവിറക് ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ലോകത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. അതിന്മേലാണ് ശവദാഹം നടക്കുന്നത്. നാം മരിച്ച ഒന്നിനെ സംസ്കരിക്കുകയല്ല; ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ലോകത്തെ തന്നെയാണ് സംസ്കരിക്കുന്നത്.
'ഒഴികഴിവുകൾ' എന്ന വാക്കാണ് ഈ രൂപകത്തിന്റെ നൈതിക കേന്ദ്രം. ഇവിടെ പ്രശ്നം അറിവില്ലായ്മ മാത്രമല്ല; അറിഞ്ഞിട്ടും പ്രവർത്തിക്കാതിരിക്കാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ ശേഷിയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് അവസാനവരികളിലെ പരിഹാസം ഇത്രയും കഠിനമാകുന്നത്:
'എണീക്കാൻ ധൃതിപ്പെടേണ്ടകവിതയുടെ തുടക്കത്തിലെ 'വിശ്വാസം' മനുഷ്യനും ലോകവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ ഓർമ്മയായിരുന്നെങ്കിൽ, അവസാനത്തെ 'സമയമുണ്ടല്ലോ' ആ ബന്ധത്തിന്റെ തകർച്ചയെ വൈകിപ്പിക്കാമെന്ന മനുഷ്യന്റെ ആത്മവഞ്ചനയാണ്. നാശം മുന്നിൽ തന്നെയുണ്ടെങ്കിലും നമുക്ക് ഇനിയും സമയമുണ്ടെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നതിലാണ് ദുരന്തത്തിന്റെ ആഴം.
സമയമുണ്ടല്ലോ
വേണ്ടുവോളം.'
ഇങ്ങനെ വായിക്കുമ്പോൾ കൊച്ചിയിലെ വൃക്ഷങ്ങൾ തീർച്ചയായും പരിസ്ഥിതികവിതയാണ്. എന്നാൽ അതിന്റെ പരിസ്ഥിതിബോധം ഒരു സർവസാധാരണമായ പ്രകൃതിഅനുഭവത്തിൽനിന്ന് നേരിട്ട് രൂപപ്പെടുന്നതല്ല. വരേണ്യ സാംസ്കാരിക സ്മൃതിയുടെ ബിംബാവലിയിലൂടെയാണ് പ്രകൃതിയെ അത് അനുഭവിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ കവിതയിലെ പരിസ്ഥിതിദുഃഖം ഒരേസമയം പ്രകൃതിനഷ്ടത്തിന്റെയും വരേണ്യരുടെ ജീവിതലോകത്തിന്റെ നഷ്ടത്തിന്റെയും ദുഃഖമായി മാറുന്നു. ഇതാണ് കവിതയുടെ ബലവും അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയപരമായ പരിമിതിയും.
വൃക്ഷത്തെ വെറും ജൈവവസ്തുവായി കാണാതെ സ്മൃതിയുടെയും ഭാഷയുടെയും കവിതയുടെയും ശരീരമാക്കി മാറ്റുന്നതിൽ കവിത വിജയിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ സ്മൃതിയുടെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയെ പൂർണമായി ചോദ്യം ചെയ്യാത്തതിനാൽ അതിന്റെ പരിസ്ഥിതിബോധം സാർവത്രിക അനുഭവമായി മാറുന്നില്ല. പ്രകൃതിയുടെ നഷ്ടത്തെ കവി പൊതുവൽക്കരിക്കുമ്പോഴും, പ്രകൃതിയെ ഓർക്കുന്ന സാംസ്കാരിക ലോകത്തെ പൊതുവൽക്കരിക്കുന്നില്ല. കാരണം ആ ലോകം ചരിത്രപരമായി എല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെ ലഭ്യമായിരുന്നില്ല.
ഇതാണ് ഈ കവിതയുടെ വിമർശനാത്മകമായി നിർണായകമായ വൈരുധ്യം. കവിത ആധുനികതയുടെ പേരിൽ പ്രകൃതിയെയും പഴയ ജീവിതലോകത്തെയും നശിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു; എന്നാൽ ആ പഴയ ജീവിതലോകത്തിനകത്തുണ്ടായിരുന്ന ജാതിപരമായ വിലക്കുകളെയും അറിവിന്റെ അസമമായ വിതരണത്തെയും അതേ രീതിയിൽ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നില്ല. അത്തരം ബിംബാവലികളെ ആശ്രയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ കവിതയുടെ നൊസ്റ്റാൾജിയയിൽ പ്രകൃതിയുടെ നഷ്ടവും അധികാരത്തിന്റെ നഷ്ടവും തമ്മിൽ വേർതിരിക്കാനാകാത്തവിധം കൂടിച്ചേരുന്നു. ഒരാൾക്ക് പരിസ്ഥിതിനാശമായി അനുഭവപ്പെടുന്ന മാറ്റം മറ്റൊരാൾക്ക് ആദ്യമായി ലഭിച്ച അറിവിന്റെയും പൊതുസ്ഥലത്തിന്റെയും സാമൂഹിക പ്രവേശനത്തിന്റെയും മനുഷ്യാന്തസ്സിലേക്കുള്ള വഴിയുടെയും ചരിത്രമായിരിക്കാം.
കൊച്ചിയിലെ വൃക്ഷങ്ങൾ പരിസ്ഥിതികവിതയല്ലെന്ന് പറയുന്നതല്ല ഈ വിമർശനത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം. മറിച്ച് അത് ഏതു തരത്തിലുള്ള പരിസ്ഥിതികവിതയാണ് എന്നതാണ് ചോദ്യം. അതിന്റെ പരിസ്ഥിതിബോധം വരേണ്യ സാംസ്കാരിക സ്മൃതിയുമായി ചേർന്ന പ്രകൃതിലോകത്തിന്റെ നിരന്തര നഷ്ടത്തെ വിലപിക്കുന്നതിലാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അതിന്റെ പരിസ്ഥിതി-രാഷ്ട്രീയം വിമർശനാത്മകമായി വായിക്കുമ്പോൾ, മരങ്ങൾക്കൊപ്പം കവിതയിൽ ആരുടെ ഓർമ്മയാണ് സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത് എന്നും ആരുടെ ചരിത്രമാണ് ആ ഓർമ്മയിൽനിന്ന് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നത് എന്നും ചോദിക്കേണ്ടിവരുന്നു.